Wils(on)bekwaam totdat het tegendeel bewezen is

12 april 2021
Loes den Dulk

Uitgangspunt in de Nederlandse wetgeving is dat iedere volwassene wilsbekwaam is totdat het tegendeel bewezen is. Iedereen beslist zelf over het eigen leven. De wet omschrijft het als ‘in staat zijn tot een redelijke waardering van de eigen belangen ter zake’. Dat betekent dat alleen daar waar ik niet in staat is tot een redelijke waardering van de eigen belangen, een ander dat besluit namens mij kan nemen.
Een redelijke waardering van de eigen belangen betekent dat ik de voor- en nadelen van de keuze overzie, dat ik die voor- en nadelen kan toepassen op mijn eigen situatie en dat ik dus snap wat de gevolgen van deze beslissing voor mij zullen zijn.

Geldt ook bij onverstandige besluiten
Dat recht om zelf te beslissen over mijn eigen leven wordt niet bepaald door de weging hoe verstandig mijn besluiten zijn. Ik heb het recht om zelf te beslissen, ook al neem ik regelmatig domme besluiten. Zo eet ik vaak ongezond, ga ik zo af en toe te laat naar bed en stel weleens een klus uit tot morgen terwijl het echt verstandiger is om het vandaag te doen. Allemaal keuzes die ik zelf mag maken omdat ik de voor- en nadelen van de keuze redelijk overzie.
Het gaat er bij wilsbekwaamheid ter zake dus niet om dat je alleen verstandige beslissingen neemt, want dat zou betekenen dat half Nederland zeer regelmatig wilsonbekwaam ter zake zou zijn…..
Dus dom of verstandig, als ik de gevolgen van mijn keuze overzie ben ik wilsbekwaam ter zake. En alleen als de ander kan laten zien dat ik de keuze niet voldoende snap, mag deze de keuze bij mij worden weggehaald. Ik ben wilsbekwaam totdat het tegendeel bewezen is.
Dat geldt ook als anderen zien dat het helemaal niet goed met me gaat, bijvoorbeeld als mijn huis langzaam maar zeker vervuilt of als ik zo vaak te laat op mijn werk verschijn dat ik mijn baan dreig te verliezen, ook dan hebben anderen niet het recht om zomaar in te grijpen in mijn leven.

De omgekeerde wereld
In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking lijkt eerder het omgekeerde waar. Het lijkt erop dat veel cliënten in de praktijk wilsonbekwaam verklaard zijn totdat ze het tegendeel bewijzen. Voor iedere cliënt willen we zo goed zorgen dat we het liefste alle keuzes voor hem nemen en de cliënt geen ruimte geven om zelf te besluiten. Alleen als hij zijn best doet, en laat zien dat hij verstandige keuzes kan maken, zijn we bereid om de keuzes op dat gebied aan hem over te laten. Maar dan moet hij wel steeds weer laten zien dat hij verstandige keuzes maakt!

Te weinig bewust van de rechten van cliënten
Die omgekeerde wereld is niet terecht maar wel verklaarbaar. Juist door de verstandelijke beperking is het logisch dat begeleiders, zeker bij minder verstandige keuzes, twijfelen aan de wilsbekwaamheid van de cliënt.
Maar mijn ervaring leert me dat het probleem niet zo zeer is dat men twijfelt aan de wilsbekwaamheid van de cliënt maar dat begeleiders gewoon goed voor de cliënt willen zorgen. Bij de cursus Rechten van cliënten die ik regelmatig geef aan begeleiders en andere medewerkers van zorginstellingen, merk ik steeds weer dat het beoordelen van wilsbekwaamheid in de praktijk maar weinig gebeurt. Daar waar een begeleider risico of nadeel ziet voor de cliënt, wordt de keuze bij de cliënt weggehaald. De beperkingen die we de cliënt daarmee opleggen worden beschouwd als onderdeel van goede zorg.

Ondersteuning bij het nemen van besluiten
Cliënten hebben net als ieder ander het recht om hun eigen beslissingen te nemen en hun eigen fouten te maken. Als begeleider heb je de taak de cliënt hierbij te ondersteunen. Op een neutrale manier met de cliënt de voor- en nadelen bespreken en de cliënt ondersteunen bij zijn afwegingen. Daarna dien je het besluit van de cliënt te respecteren. Juist die neutrale ondersteuning is een wezenlijk onderdeel van goede zorg.

Inschatten van wilsbekwaamheid
Alleen daar waar je als begeleider constateert dat de cliënt de keuze niet overziet en de keuze nadelig is voor de cliënt, mag je ingrijpen. Maar hoe doe je dat? Wanneer kun je constateren dat iemand de gevolgen van een keuze overziet? Niemand kan in de toekomst kijken dus het overzien van de gevolgen blijft altijd een inschatting van die gevolgen. En is een optimist dan naïef of is een zwartkijker veel te cynisch?
Ga gewoon aan de slag, met in je achterhoofd: iedereen heeft het recht op zijn of haar eigen fouten. Dat geldt voor jou, dat geldt voor de cliënt.

Loes den Dulk

Wils(on)bekwaam totdat het tegendeel bewezen is

Uitgangspunt in de Nederlandse wetgeving is dat iedere volwassene wilsbekwaam is totdat het tegendeel bewezen is. Iedereen beslist zelf over het eigen leven. De wet omschrijft het als ‘in staat zijn tot een redelijke waardering van de eigen belangen ter zake’. Dat betekent dat alleen daar waar ik niet in staat is tot een redelijke waardering van de eigen belangen, een ander dat besluit namens mij kan nemen.
Een redelijke waardering van de eigen belangen betekent dat ik de voor- en nadelen van de keuze overzie, dat ik die voor- en nadelen kan toepassen op mijn eigen situatie en dat ik dus snap wat de gevolgen van deze beslissing voor mij zullen zijn.

Geldt ook bij onverstandige besluiten
Dat recht om zelf te beslissen over mijn eigen leven wordt niet bepaald door de weging hoe verstandig mijn besluiten zijn. Ik heb het recht om zelf te beslissen, ook al neem ik regelmatig domme besluiten. Zo eet ik vaak ongezond, ga ik zo af en toe te laat naar bed en stel weleens een klus uit tot morgen terwijl het echt verstandiger is om het vandaag te doen. Allemaal keuzes die ik zelf mag maken omdat ik de voor- en nadelen van de keuze redelijk overzie.
Het gaat er bij wilsbekwaamheid ter zake dus niet om dat je alleen verstandige beslissingen neemt, want dat zou betekenen dat half Nederland zeer regelmatig wilsonbekwaam ter zake zou zijn…..
Dus dom of verstandig, als ik de gevolgen van mijn keuze overzie ben ik wilsbekwaam ter zake. En alleen als de ander kan laten zien dat ik de keuze niet voldoende snap, mag deze de keuze bij mij worden weggehaald. Ik ben wilsbekwaam totdat het tegendeel bewezen is.
Dat geldt ook als anderen zien dat het helemaal niet goed met me gaat, bijvoorbeeld als mijn huis langzaam maar zeker vervuilt of als ik zo vaak te laat op mijn werk verschijn dat ik mijn baan dreig te verliezen, ook dan hebben anderen niet het recht om zomaar in te grijpen in mijn leven.

De omgekeerde wereld
In de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking lijkt eerder het omgekeerde waar. Het lijkt erop dat veel cliënten in de praktijk wilsonbekwaam verklaard zijn totdat ze het tegendeel bewijzen. Voor iedere cliënt willen we zo goed zorgen dat we het liefste alle keuzes voor hem nemen en de cliënt geen ruimte geven om zelf te besluiten. Alleen als hij zijn best doet, en laat zien dat hij verstandige keuzes kan maken, zijn we bereid om de keuzes op dat gebied aan hem over te laten. Maar dan moet hij wel steeds weer laten zien dat hij verstandige keuzes maakt!

Te weinig bewust van de rechten van cliënten
Die omgekeerde wereld is niet terecht maar wel verklaarbaar. Juist door de verstandelijke beperking is het logisch dat begeleiders, zeker bij minder verstandige keuzes, twijfelen aan de wilsbekwaamheid van de cliënt.
Maar mijn ervaring leert me dat het probleem niet zo zeer is dat men twijfelt aan de wilsbekwaamheid van de cliënt maar dat begeleiders gewoon goed voor de cliënt willen zorgen. Bij de cursus Rechten van cliënten die ik regelmatig geef aan begeleiders en andere medewerkers van zorginstellingen, merk ik steeds weer dat het beoordelen van wilsbekwaamheid in de praktijk maar weinig gebeurt. Daar waar een begeleider risico of nadeel ziet voor de cliënt, wordt de keuze bij de cliënt weggehaald. De beperkingen die we de cliënt daarmee opleggen worden beschouwd als onderdeel van goede zorg.

Ondersteuning bij het nemen van besluiten
Cliënten hebben net als ieder ander het recht om hun eigen beslissingen te nemen en hun eigen fouten te maken. Als begeleider heb je de taak de cliënt hierbij te ondersteunen. Op een neutrale manier met de cliënt de voor- en nadelen bespreken en de cliënt ondersteunen bij zijn afwegingen. Daarna dien je het besluit van de cliënt te respecteren. Juist die neutrale ondersteuning is een wezenlijk onderdeel van goede zorg.

Inschatten van wilsbekwaamheid
Alleen daar waar je als begeleider constateert dat de cliënt de keuze niet overziet en de keuze nadelig is voor de cliënt, mag je ingrijpen. Maar hoe doe je dat? Wanneer kun je constateren dat iemand de gevolgen van een keuze overziet? Niemand kan in de toekomst kijken dus het overzien van de gevolgen blijft altijd een inschatting van die gevolgen. En is een optimist dan naïef of is een zwartkijker veel te cynisch?
Ga gewoon aan de slag, met in je achterhoofd: iedereen heeft het recht op zijn of haar eigen fouten. Dat geldt voor jou, dat geldt voor de cliënt.

Loes den Dulk

missie

Raad op Maat werkt voor en met iedereen die betrokken is bij zeggenschap en rechten van mensen met een beperking. Zo maken we cliënten sterker en bouwen we mee aan zorginstellingen waar cliënten echt tot hun recht komen. De stem van cliënten klinkt door in alles wat we doen.
closearrow-circle-o-downmap-markerenvelopemobileellipsis-v linkedin facebook pinterest youtube rss twitter instagram facebook-blank rss-blank linkedin-blank pinterest youtube twitter instagram